Jak wygląda progres w terapii? Etapy zmiany

sty 18, 2026

Zmiana w terapii rzadko jest nagłym przełomem, częściej przypomina powolny proces dojrzewania. Pojawia się decyzja o szukaniu wsparcia, pierwsza konsultacja, stopniowe budowanie zaufania, a dopiero później wyraźniejsze efekty. Wiele osób zadaje sobie pytanie: jak właściwie wygląda progres w terapii, skąd wiadomo, że to działa oraz czego można się spodziewać, rozpoczynając ten proces w We Love Life Mental Clinic Warszawa. Zrozumienie etapów zmiany pomaga zmniejszyć lęk, realnie ocenić swoje możliwości i dać sobie prawo do własnego tempa.

Etapy zmiany – od oporu do decyzji

W psychologii jednym z najbardziej znanych modeli opisujących proces zmiany jest tzw. model stadiów zmiany (Prochaska i DiClemente). Choć powstał w kontekście uzależnień, bardzo dobrze opisuje także to, co dzieje się z osobą rozpoczynającą terapię indywidualną, par czy rodzin. W We Love Life Mental Clinic Warszawa często obserwujemy, jak pacjenci przechodzą przez kolejne etapy, czasem cofając się o krok, by później zrobić dwa kroki naprzód.

Pierwszy etap to brak gotowości do zmiany. Często to czas, kiedy cierpienie jest już obecne, ale dominuje myśl „poradzę sobie sam” albo „nie jest aż tak źle”. Pojawiają się mechanizmy obronne, takie jak bagatelizowanie problemu, racjonalizowanie go czy obwinianie okoliczności zewnętrznych. W tym okresie bliscy mogą widzieć, że osoba potrzebuje pomocy, natomiast ona sama jeszcze tego nie dopuszcza do świadomości. Bywa, że pierwszym kontaktem z terapeutą w We Love Life Mental Clinic Warszawa jest telefon lub wiadomość od kogoś z rodziny, kto szuka rad, jak wesprzeć bliską osobę.

Drugi etap to rozwijająca się świadomość. Osoba zaczyna zauważać, że coś jest nie tak: wypalenie, obniżony nastrój, lęk, problemy w relacjach, napady złości, bezsenność. Jednocześnie pojawia się ambiwalencja – bardzo typowe wahanie pomiędzy chęcią zmiany a lękiem przed nią. To moment, w którym rodzi się myśl o terapii, ale często jest jeszcze odwlekana: „zajmę się tym po urlopie”, „jak skończę ten projekt”, „kiedy dzieci trochę podrosną”. W praktyce klinicznej wiemy, że to wahanie jest naturalne i nie powinno być powodem do osądzania siebie, lecz sygnałem, że coś ważnego dojrzewa.

Trzeci etap to przygotowanie – realna decyzja o szukaniu wsparcia. Osoba zaczyna aktywnie zbierać informacje: sprawdza rodzaje terapii, czyta o nurtach psychoterapii, porównuje oferty gabinetów. W tej fazie zachodzi ważna zmiana wewnętrzna: od myślenia „nic nie mogę zrobić” do poczucia „mogę zrobić krok”. Kontakt z We Love Life Mental Clinic Warszawa, umówienie pierwszej konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej, jest często właśnie takim symbolicznym krokiem przechodzenia z przygotowania do działania. Już samo zapisanie się do specjalisty bywa znaczącym doświadczeniem, bo wzmacnia poczucie sprawczości.

Czwarty etap to działanie – realny udział w terapii. To tutaj zaczyna się praca nad konkretnymi trudnościami: rozumieniem emocji, regulacją napięcia, odbudową poczucia własnej wartości, zmianą nawyków, przepracowywaniem przeszłych doświadczeń. Z zewnątrz może wyglądać to „po prostu” jak seria spotkań, ale wewnątrz osoby często zachodzą bardzo subtelne, choć głębokie procesy. Pojawiają się wglądy, nowe rozumienie siebie, a także pierwsze próby zmiany zachowania w realnym życiu – w domu, pracy, relacjach.

Piąty etap to utrzymanie zmiany. Na tym etapie pacjent zwykle już nie jest w tak silnym kryzysie jak na początku, a głównym celem jest konsolidacja efektów i zapobieganie nawrotom dawnych schematów. W terapii prowadzonej w We Love Life Mental Clinic Warszawa często dochodzi wówczas do zmiany akcentów: z gaszenia „pożaru” na rozwijanie zasobów, planowanie przyszłości, wzmacnianie zdrowych nawyków. Osoba uczy się rozpoznawać sygnały ostrzegawcze świadczące o tym, że mocniej przeżywa stres, i buduje swój indywidualny plan radzenia sobie.

Warto pamiętać, że ten proces nie jest liniowy. Nawet będąc na etapie utrzymywania zmiany, można doświadczyć nawrotu objawów: epizodu obniżonego nastroju, większej lękowości, powrotu do dawnych sposobów regulowania emocji. To nie oznacza porażki, lecz jest częścią naturalnej dynamiki pracy nad sobą. Z punktu widzenia terapeuty kluczowe jest, by pacjent nauczył się reagować na takie nawroty inaczej niż wcześniej – z większą łagodnością wobec siebie i sięganiem po wypracowane narzędzia, a w razie potrzeby wracając na konsultacje, np. do We Love Life Mental Clinic Warszawa.

Pierwsze spotkania – fundament relacji terapeutycznej

Początkowy okres terapii bywa dla wielu osób najbardziej stresujący. Pojawiają się pytania: „Czy terapeuta mnie zrozumie?”, „Czy nie będę oceniany?”, „Co mam powiedzieć na pierwszej wizycie?”. Ten etap w dużej mierze polega na budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Bez niego głębsza praca terapeutyczna jest właściwie niemożliwa, bo psychika potrzebuje minimalnego poczucia ochrony, aby móc konfrontować się z bolesnymi treściami.

Na pierwszych sesjach terapeuta najczęściej zbiera wywiad: pyta o objawy, historię życia, przebieg trudności, dotychczasowe formy pomocy. Jest to również czas na doprecyzowanie oczekiwań i celów. W We Love Life Mental Clinic Warszawa kładziemy nacisk na to, aby pacjent od początku miał poczucie współtworzenia terapii. Terapeuta może zaproponować pewne kierunki pracy, ale to osoba zgłaszająca się po wsparcie ostatecznie decyduje, co w tym momencie jest dla niej najważniejsze: redukcja objawów lękowych, poprawa funkcjonowania w pracy, wzmocnienie poczucia własnej wartości czy praca nad relacją partnerską.

W miarę upływu spotkań u wielu osób pojawia się naturalne zjawisko: po początkowym „wylaniu z siebie” trudnych treści następuje okres pozornego spowolnienia. Może pojawić się myśl, że „nic się nie dzieje”, „wciąż mówię o tym samym”. Z perspektywy terapeuty jest to jednak ważny moment, kiedy zaczyna się porządkowanie doświadczeń, łączenie faktów i stopniowa zmiana sposobu myślenia o sobie i świecie. To, co z zewnątrz wydaje się stagnacją, wewnątrz bywa intensywnym procesem integracji.

Fundamentem całej terapii pozostaje relacja. To, czy pacjent czuje się wysłuchany, akceptowany i traktowany z szacunkiem, przekłada się bezpośrednio na efektywność pracy. Jeśli w którymś momencie ma wątpliwości, może – i powinien – omówić je z terapeutą. W kulturze terapii wspieranej w We Love Life Mental Clinic Warszawa ważne jest traktowanie opinii pacjenta jako cennego źródła informacji o przebiegu procesu. Otwarta rozmowa o trudnościach w relacji terapeutycznej często sama w sobie staje się ważnym krokiem w stronę zmiany, zwłaszcza dla osób, które na co dzień unikają konfrontacji.

Jak rozpoznać progres w terapii?

Wielu pacjentów oczekuje szybkiej i spektakularnej poprawy. Tymczasem postęp w terapii bywa subtelny, rozłożony w czasie, a niekiedy… na początku łączy się nawet z chwilowym pogorszeniem samopoczucia. Dzieje się tak, ponieważ dotykanie bolesnych tematów wydobywa na powierzchnię emocje, które dotąd były tłumione. To, że ktoś zaczyna częściej płakać, częściej się złościć czy częściej odczuwać lęk, może paradoksalnie oznaczać, że wreszcie ma odwagę doświadczać i nazywać swoje przeżycia.

Progres można rozpoznać w wielu obszarach. Jednym z pierwszych sygnałów jest wzrost samoświadomości. Osoba zaczyna trafniej nazywać swoje emocje, zauważać mechanizmy obronne, widzieć własne schematy reagowania. Zamiast ogólnego „jest mi źle”, pojawia się bardziej szczegółowe „czuję smutek, bo…”, „czuję napięcie, kiedy…”. W praktyce klinicznej jest to kluczowa zmiana, ponieważ to, co nazwane, może stać się przedmiotem pracy.

Kolejnym wskaźnikiem jest zmiana w zachowaniu. Nie zawsze polega ona na spektakularnych decyzjach życiowych, takich jak zmiana pracy czy rozstanie, choć czasem do tego również dochodzi. Często są to drobne, ale istotne modyfikacje: asertywniejsza komunikacja, umiejętność powiedzenia „nie”, lepsze dbanie o odpoczynek, mniejsza skłonność do autooskarżeń. Pacjent może zauważyć, że w sytuacjach, które wcześniej wywoływały silną panikę lub złość, teraz reaguje nieco spokojniej albo szybciej wraca do równowagi.

Progres widoczny jest również w relacjach. Osoby pracujące nad sobą w We Love Life Mental Clinic Warszawa często opisują, że „coś zmieniło się” w kontaktach z bliskimi: mniej kłótni, więcej rozmów, większa otwartość na mówienie o uczuciach. Czasami poprawie ulega jakość relacji dzięki temu, że pacjent zaczyna wyznaczać zdrowsze granice – co z zewnątrz może być postrzegane przez otoczenie jako „trudniejsze” zachowanie, ale z perspektywy psychologicznej jest krokiem w kierunku dojrzałości.

Istotny jest także subiektywny poziom cierpienia. Choć życie nadal przynosi trudne wydarzenia, osoba po pewnym czasie ocenia swoje funkcjonowanie jako stabilniejsze. Epizody obniżonego nastroju czy lęku stają się krótsze, mniej intensywne, lepiej rozumiane. Pacjent ma do dyspozycji konkretne narzędzia: techniki oddechowe, metody pracy z myślami, rutyny dbania o sen i ciało. Zwykle nie jest to „zniknięcie problemu”, lecz raczej zmiana sposobu radzenia sobie z nim.

Warto dodać, że jednym ze wskaźników progresu jest także większa odpowiedzialność za własne życie. Zamiast obwiniać wyłącznie los, rodziców, partnera czy pracę, osoba zaczyna dostrzegać swój wpływ na to, co jej się przydarza. Nie chodzi o obarczanie się winą, ale o odzyskiwanie sprawczości – przekonania, że można podejmować decyzje, wprowadzać korekty, szukać wsparcia. Tego typu zmiana bywa jednym z ważniejszych efektów terapii prowadzonej w We Love Life Mental Clinic Warszawa.

Dlaczego w terapii czasem bywa trudniej, zanim będzie lepiej?

W pewnych momentach procesu pacjent może odnieść wrażenie, że jego stan się pogarsza. Pojawia się zmęczenie, zniechęcenie, nasilenie objawów. Nierzadko właśnie wtedy rodzi się myśl o przerwaniu terapii. Z perspektywy psychologicznej warto rozumieć, skąd się to bierze. Jednym z powodów jest fakt, że terapia „podważa” dotychczasowe sposoby radzenia sobie – nawet te niekorzystne. Nawet jeśli dany mechanizm przynosił cierpienie, był jednocześnie znany i przewidywalny. Zmiana oznacza konieczność konfrontacji z lękiem przed nieznanym.

Innym powodem jest dotykanie doświadczeń, które były długo wypierane lub bagatelizowane. Praca nad traumą, żałobą, poczuciem odrzucenia z dzieciństwa, przemocą psychiczną czy fizyczną prawie zawsze wiąże się z chwilowym wzrostem napięcia emocjonalnego. Właśnie dlatego tak duży nacisk kładzie się na przygotowanie pacjenta, budowanie zasobów i stabilizacji, zanim terapeuta wraz z pacjentem podejmą się głębszej eksploracji trudnych treści. W We Love Life Mental Clinic Warszawa ta zasada bezpieczeństwa jest jednym z priorytetów w planowaniu procesu terapeutycznego.

Warto też podkreślić, że „kryzysy terapeutyczne” bywają naturalnym etapem rozwoju. Kiedy stary sposób funkcjonowania przestaje być możliwy, a nowy nie jest jeszcze ugruntowany, człowiek czuje się jakby „pomiędzy”. To może wywoływać chaos, poczucie zagubienia i silne wątpliwości. Otwarte omówienie tych przeżyć z terapeutą często prowadzi do ważnych przełomów: urealnienia oczekiwań, nazwania lęków, zbudowania bardziej objętościowego obrazu siebie.

Rola celów i kontraktu terapeutycznego

Jasno określone cele terapii są jednym z kluczowych elementów sprzyjających poczuciu progresu. Bez nich łatwo o wrażenie, że „rozmawiamy, ale nie wiadomo po co”. Na początku współpracy terapeuta zwykle pyta, co dana osoba chciałaby osiągnąć: zmniejszenia objawów, lepszego rozumienia siebie, poprawy w relacjach, zwiększenia odporności na stres. Czasami pacjent potrafi to nazwać bardzo precyzyjnie, innym razem celem początkowym jest po prostu „poczuć ulgę”.

Kontrakt terapeutyczny to umowa – pisemna lub ustna – określająca zasady współpracy: częstotliwość spotkań, sposób odwoływania wizyt, kwestie poufności, zasady płatności, a niekiedy także orientacyjny czas trwania terapii. W We Love Life Mental Clinic Warszawa kontrakt ma również charakter psychoedukacyjny: wyjaśnia, jak działa terapia, czego można, a czego nie należy od niej oczekiwać, jaką rolę pełni terapeuta, a jaką pacjent. Świadome ustalenie tych kwestii zmniejsza ryzyko nieporozumień i wzmacnia poczucie bezpieczeństwa.

Istotnym elementem kontraktu jest także gotowość do regularnego monitorowania postępów. Co jakiś czas terapeuta może zaproponować podsumowanie: Co się zmieniło? Jakie cele zostały już częściowo zrealizowane? Jakie nowe potrzeby pojawiły się po drodze? Tego typu przeglądy pomagają nie tylko ocenić efektywność terapii, ale również świętować drobne sukcesy, które w codzienności łatwo przeoczyć. Dla pacjentów korzystających z pomocy w We Love Life Mental Clinic Warszawa bywa to bardzo wzmacniające doświadczenie, pokazujące, że wysiłek ma sens.

Różne nurty terapii – różne drogi do zmiany

To, jak wygląda progres w terapii, zależy także od nurtu psychoterapeutycznego. W nurcie poznawczo‑behawioralnym duży nacisk kładzie się na zmianę myśli i zachowań, często z wykorzystaniem konkretnych zadań między sesjami. Progres bywa tu uchwytny w postaci stopniowej redukcji objawów, np. lęku, obsesyjnych myśli, napadów paniki czy unikania sytuacji społecznych. Pacjenci nierzadko opisują poczucie, że „mają narzędzia”, by radzić sobie z trudnościami.

W terapiach psychodynamicznych i psychoanalitycznych zmiana wiąże się bardziej z głębszym rozumieniem swoich nieświadomych motywacji, wzorców relacyjnych, wewnętrznych konfliktów. Progres nie zawsze polega tu na szybkiej redukcji objawów, ale na stopniowej przemianie struktury osobowości, sposobu przeżywania siebie i innych ludzi. Osoba zaczyna zauważać, że mniej wikła się w destrukcyjne relacje, lepiej znosi frustrację, łatwiej akceptuje złożoność świata wewnętrznego.

W nurcie humanistycznym centrum uwagi stanowi autentyczność, samopoznanie, rozwój potencjału. Zmiana jest często odczuwana jako większa spójność wewnętrzna, zgodność z własnymi wartościami, zdolność do głębszego kontaktu z emocjami. W terapiach systemowych, często stosowanych w pracy z parami i rodzinami, progres wyraża się w zmianie wzajemnych interakcji, bardziej elastycznych rolach rodzinnych, lepszym przepływie komunikacji.

W We Love Life Mental Clinic Warszawa pracują specjaliści reprezentujący różne nurty terapeutyczne, dzięki czemu możliwe jest dopasowanie formy pracy do indywidualnych potrzeb. Niezależnie jednak od podejścia, pewne zasady są wspólne: szacunek dla tempa pacjenta, troska o bezpieczeństwo, dbałość o jasne cele i otwartość na dialog o tym, jak terapia jest przeżywana.

Kiedy kończy się terapia?

Pytanie o zakończenie terapii często pojawia się już na początku procesu – zwłaszcza u osób, które lubią planować i mieć poczucie kontroli. Odpowiedź nie jest jednak prosta, bo czas trwania terapii zależy od wielu czynników: rodzaju trudności, ich nasilenia, historii życiowej, dostępnych zasobów, gotowości do pracy. Zdarzają się procesy krótkoterminowe, ukierunkowane na konkretne cele, np. poradzenie sobie z pojedynczym kryzysem. Są też terapie długoterminowe, w których głównym celem jest głęboka zmiana funkcjonowania osobowościowego.

Jednym z sygnałów, że terapia zbliża się ku końcowi, jest poczucie większej stabilności i samodzielności. Pacjent zauważa, że z trudnościami, które kiedyś wymagały stałego omawiania na sesjach, potrafi radzić sobie w dużej mierze samodzielnie. Epizody kryzysowe nie znikają całkowicie, ale są rzadsze i mniej przytłaczające. Zwiększa się zaufanie do własnych kompetencji psychicznych – umiejętności samoregulacji emocji, budowania relacji, podejmowania decyzji zgodnych z własnymi wartościami.

Bardzo istotnym etapem jest świadome domykanie terapii. W We Love Life Mental Clinic Warszawa zwraca się uwagę na to, aby zakończenie nie było nagłe, lecz stanowiło proces: omawiane są najważniejsze zmiany, które zaszły, trudne momenty, to, co pozostało jeszcze do rozwijania. Pacjent i terapeuta mogą również stworzyć swoisty „plan bezpieczeństwa” – zestaw strategii i zasobów, do których można sięgać w razie nawrotu trudności. Często ustala się też możliwość ewentualnych konsultacji w przyszłości.

Co ważne, zakończenie terapii nie oznacza końca rozwoju. Dla wielu osób staje się ono początkiem nowego etapu życia, w którym narzędzia zdobyte w gabinecie wykorzystuje się samodzielnie. Jeśli jednak w przyszłości pojawi się nowy kryzys czy potrzeba głębszej pracy, powrót do terapii – np. ponowny kontakt z We Love Life Mental Clinic Warszawa – nie jest oznaką porażki, lecz wyrazem odpowiedzialności i troski o siebie.

Wsparcie w We Love Life Mental Clinic Warszawa – jak skorzystać z pomocy?

Decyzja o rozpoczęciu terapii bywa jednym z najważniejszych wyborów w życiu. Dla wielu osób kluczowe jest poczucie, że trafiają w miejsce, w którym zostaną potraktowane w sposób profesjonalny, a jednocześnie ludzki. We Love Life Mental Clinic Warszawa powstało z myślą o osobach, które potrzebują kompleksowego wsparcia: psychologicznego, psychoterapeutycznego, a w razie potrzeby także psychiatrycznego. Zespół tworzą specjaliści o zróżnicowanych kompetencjach, pracujący z osobami dorosłymi, młodzieżą, parami i rodzinami.

Aby skorzystać z pomocy, wystarczy skontaktować się z rejestracją – telefonicznie lub przez formularz dostępny na stronie. Już na etapie pierwszej rozmowy można wstępnie określić, jakiego rodzaju wsparcia potrzeba: konsultacji psychologicznej, dłuższej psychoterapii, diagnozy psychiatrycznej bądź łączenia kilku form pomocy. Wspólnie dobierany jest specjalista, który najlepiej pasuje do zgłaszanego problemu. Dla wielu osób już ten pierwszy krok, wykonany w kierunku We Love Life Mental Clinic Warszawa, jest symbolicznym początkiem etapu „działania” w procesie zmiany.

We współczesnym świecie obciążonym stresem, presją i ciągłymi zmianami, umiejętność sięgania po wsparcie staje się ważną kompetencją życiową. Terapia nie jest oznaką słabości, ale inwestycją w jakość życia – własnego i bliskich. Zrozumienie etapów zmiany, realistyczne spojrzenie na progres i świadomość, że pomoc jest dostępna, może stać się impulsem do podjęcia decyzji, która otworzy nowy rozdział w życiu. Skorzystanie z oferty We Love Life Mental Clinic Warszawa to jedna z możliwych, profesjonalnych dróg, aby ten proces rozpocząć i przejść go z uważnym towarzyszeniem specjalisty.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o progres w terapii

Jak szybko można zobaczyć pierwsze efekty terapii?
Tempo pojawiania się efektów jest bardzo indywidualne. Niektóre osoby odczuwają ulgę już po kilku spotkaniach – wynika to z możliwości „wypowiedzenia” trudności w bezpiecznej relacji i otrzymania pierwszego zrozumienia. Inne potrzebują więcej czasu, zwłaszcza gdy problem jest przewlekły, sięga dzieciństwa lub wiąże się z traumą. W We Love Life Mental Clinic Warszawa często zakłada się kilka pierwszych spotkań jako etap diagnozy i budowania relacji; dopiero później można bardziej realnie ocenić, jak długo może potrwać proces i kiedy spodziewać się wyraźniejszych zmian.

Czy to normalne, że w trakcie terapii czasem czuję się gorzej?
Tak, bywa to naturalny element procesu. Terapia uruchamia refleksję nad sobą, dotyka tematów, które wcześniej były spychane na dalszy plan. Kiedy zaczynamy bardziej świadomie przeżywać swoje emocje, na początku mogą one wydawać się silniejsze. Z czasem, dzięki pracy nad regulacją emocji i lepszym rozumieniem siebie, napięcie zwykle maleje, a poczucie wpływu rośnie. Terapeuci w We Love Life Mental Clinic Warszawa zwracają uwagę na takie momenty; ważne jest, aby o nich mówić na sesjach, zamiast samodzielnie wyciągać wniosek, że „terapia mi szkodzi”.

Skąd mam wiedzieć, że terapia naprawdę mi pomaga?
Pomocność terapii można rozpoznać po kilku sygnałach: lepszym rozumieniu własnych uczuć i reakcji, większej umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, zmianie niekorzystnych schematów zachowania, a także zmniejszeniu nasilenia objawów (np. lęku, smutku, napięcia). Ważne są też informacje zwrotne z otoczenia – bliscy często zauważają, że jesteś spokojniejszy, bardziej obecny, inaczej reagujesz. W We Love Life Mental Clinic Warszawa terapeuci zachęcają do regularnego omawiania postępów, bo to pomaga dostrzec zmiany, które w codzienności mogą wydawać się „niewidoczne”, a są istotne.

Co zrobić, jeśli mam wrażenie, że stoję w miejscu?
Poczucie „stania w miejscu” zdarza się w wielu procesach terapeutycznych. Czasami oznacza, że nastąpił naturalny etap integracji – wewnętrznego porządkowania nowych treści. Niekiedy jednak bywa sygnałem, że warto coś zmodyfikować: cel terapii, metody pracy, częstotliwość spotkań. Najważniejsze jest, by nie zostawać z tym uczuciem samemu, ale otwarcie porozmawiać z terapeutą. W kulturze pracy We Love Life Mental Clinic Warszawa takie rozmowy są traktowane jako cenny element współpracy, a nie krytyka. Wspólna refleksja często prowadzi do ożywienia procesu i doprecyzowania tego, co dla Ciebie teraz najważniejsze.

Czy każdy kryzys oznacza, że powinienem wrócić do terapii?
Nie każdy kryzys wymaga natychmiastowego powrotu do terapii, ale każdy jest sygnałem, by uważniej przyjrzeć się swojemu funkcjonowaniu. Jeżeli masz poczucie, że narzędzia wypracowane wcześniej wystarczają, by poradzić sobie z trudnością, możesz spróbować wykorzystać je samodzielnie. Jeśli jednak objawy znacząco się nasilają, pojawia się poczucie bezradności, myśli rezygnacyjne lub problemy zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć kontakt ze specjalistą. W We Love Life Mental Clinic Warszawa możliwe są zarówno pojedyncze konsultacje „przypominające”, jak i ponowne wejście w dłuższy proces terapii, jeśli sytuacja tego wymaga.